Người nước ngoài có nên dùng kính ngữ (keigo) không? Vì sao kính ngữ khó đến vậy?

Nhiều người học tiếng Nhật, kể cả sau vài năm sống ở Nhật, vẫn né tránh kính ngữ (keigo, 敬語) vì sợ dùng sai. Một số khác cố học thuộc thật nhiều mẫu câu kính ngữ nhưng vẫn nhầm lẫn liên tục. Bài này giải thích vì sao kính ngữ khó đến vậy, và người nước ngoài thực sự cần dùng đến mức nào để được coi là lịch sự.

Vì sao kính ngữ khó — không phải vì nhiều từ, mà vì phải đổi ngôi theo vị trí

Kính ngữ tiếng Nhật chia làm ba loại:

• Tôn kính ngữ (Sonkeigo, 尊敬語, đọc gần đúng: xô-ng-kê-i-gô) — dùng khi nói về hành động của người khác, đặc biệt người có vị trí cao hơn (khách hàng, cấp trên).
• Khiêm nhường ngữ (Kenjougo, 謙譲語, đọc gần đúng: kê-n-zô-ô-gô) — dùng khi nói về hành động của chính mình, để hạ thấp bản thân một cách khiêm tốn trước người nghe.
• Lịch sự ngữ (Teineigo, 丁寧語, đọc gần đúng: tê-i-nê-i-gô) — mức lịch sự chung, chính là です/ます mà hầu hết người học tiếng Nhật đã quen.

Điểm khiến kính ngữ khó không nằm ở việc phải nhớ nhiều từ mới, mà ở chỗ cùng một hành động phải đổi dạng khác nhau tùy theo ai làm hành động đó. Ví dụ động từ "ăn" (taberu):

• Nói về việc khách hàng ăn: dùng tôn kính ngữ "meshiagarimasu" (召し上がります, đọc gần đúng: mê-si-a-ga-ri-ma-xư).
• Nói về việc chính mình ăn trước mặt người trên: dùng khiêm nhường ngữ "itadakimasu" (いただきます, đọc gần đúng: i-ta-đa-ki ma-xư).
• Nói chung, trung tính: dùng lịch sự ngữ "tabemasu" (食べます, đọc gần đúng: ta-bê-ma-xư).

Ba dạng đều dịch là "ăn", nhưng chọn sai dạng — ví dụ dùng "meshiagarimasu" cho chính mình — sẽ nghe như đang tự đề cao bản thân, ngược hoàn toàn với mục đích của kính ngữ.

Người nước ngoài có bắt buộc phải dùng kính ngữ không

Trong phần lớn tình huống công việc và sinh hoạt hằng ngày, dùng nhất quán です/ます (lịch sự ngữ) đã là một mức lịch sự được chấp nhận rộng rãi, kể cả khi chưa dùng đúng tôn kính ngữ hay khiêm nhường ngữ. Nhiều người Nhật hiểu rằng phân biệt ba loại kính ngữ là phần khó ngay cả với người Nhật trẻ, nên không mong đợi người nước ngoài mới học tiếng Nhật phải thành thạo hoàn toàn.

Một số công việc tiếp xúc trực tiếp với khách hàng (lễ tân, bán hàng, dịch vụ) có thể yêu cầu mức kính ngữ cao hơn do tính chất công việc — trong trường hợp đó, công ty thường có đào tạo riêng về cách nói theo đúng quy chuẩn của ngành, không phải điều người mới học cần tự lo một mình.

Người Nhật nghe thấy gì khi bạn dùng (hoặc không dùng đúng) kính ngữ

• Nghe bạn dùng nhất quán です/ます, không cố dùng tôn kính ngữ/khiêm nhường ngữ phức tạp: phần lớn người Nhật vẫn thấy đây là cách nói lịch sự, dễ chịu, không bị đánh giá là thất lễ.
• Nghe bạn nhầm tôn kính ngữ và khiêm nhường ngữ (ví dụ dùng "meshiagarimasu" cho hành động của chính mình): người Nhật thường vẫn hiểu đúng ý bạn muốn nói, và vì biết bạn là người đang học tiếng Nhật nên hiếm khi coi đó là cố ý thất lễ — nhưng đôi khi gây một khoảnh khắc bối rối vì câu nghe hơi ngược.
• Nghe bạn cố dùng kính ngữ phức tạp nhưng sai liên tục: đôi khi nghe gượng gạo hơn là chỉ dùng です/ます đơn giản mà tự nhiên và nhất quán.
• Nghe bạn dùng đúng một vài mẫu kính ngữ cơ bản đúng chỗ (ví dụ "irasshaimasu" khi nói khách đến): thường được đánh giá cao, vì cho thấy bạn hiểu ngữ cảnh, dù không cần hoàn hảo tuyệt đối.

Bảng so sánh nhanh

Câu hỏi thường gặp

Nếu chỉ dùng です/ます mà không học tôn kính ngữ, khiêm nhường ngữ thì có bị coi là kém lịch sự không? Trong phần lớn tình huống hằng ngày và công việc thông thường, không. です/ます là mức lịch sự được chấp nhận rộng rãi. Kính ngữ đầy đủ thường chỉ thật sự cần thiết ở một số công việc đặc thù, và khi đó công ty thường đào tạo riêng.

Học kính ngữ nên bắt đầu từ đâu? Nên bắt đầu từ một vài mẫu câu thường gặp nhất trong công việc (chào khách, xin phép, cảm ơn) thay vì học toàn bộ hệ thống cùng lúc. Dùng đúng một vài mẫu quen thuộc, nhất quán, thường hiệu quả hơn cố nhớ nhiều mẫu nhưng dùng sai.

Cụm từ liên quan

• Kính ngữ ở nơi làm việc là gì — tổng quan cách dùng (đang chuẩn bị)
• Desu/masu và tameguchi (nói suồng sã) khác nhau thế nào (đang chuẩn bị)
• San, chan, kun khác nhau thế nào — cách gọi tên ở Nhật (đang chuẩn bị)
• Sumimasen và Gomennasai khác nhau như thế nào — /van-hoa/sumimasen-gomennasai/

Thuộc chủ đề: Văn hóa & Sắc thái