Itadakimasu nghĩa là gì, tại sao người Nhật luôn nói trước khi ăn? — Không chỉ là lời cảm ơn đồ ăn

Rất nhiều sách dạy tiếng Nhật dịch Itadakimasu (いただきます) đơn giản là "chúc ngon miệng". Cách dịch này không sai hoàn toàn, nhưng bỏ sót phần quan trọng nhất: đây là lời cảm ơn hướng tới sinh mạng của thức ăn và công sức của những người đã làm ra bữa ăn, chứ không phải một câu chào mang tính hình thức trước khi cầm đũa.

Itadakimasu nghĩa đen là "tôi xin nhận lấy", không phải lời chúc

Itadakimasu là dạng lịch sự của động từ "itadaku" (đọc gần đúng theo kiểu Việt: i-ta-đa-kư) — cách nói khiêm nhường của "nhận lấy, được cho". Khi dùng trước bữa ăn, câu này có nghĩa gốc là "tôi xin nhận lấy [sinh mạng, công sức này]", chứ không mang nghĩa "chúc bạn ăn ngon" như "bon appétit" trong tiếng Pháp hay lời chúc trong tiếng Việt.

Gốc rễ của cách dùng này nằm ở quan niệm truyền thống Nhật Bản coi mọi loại thực phẩm — cả thực vật lẫn động vật — đều từng có sự sống. Nói Itadakimasu là cách nhắc bản thân rằng bữa ăn tồn tại được là nhờ những sinh mạng đã mất đi, chứ không phải điều hiển nhiên.

Câu nói này cảm ơn ba đối tượng cùng lúc

Khi người Nhật nói Itadakimasu trước bữa ăn, câu này thường bao hàm lời cảm ơn tới ba đối tượng khác nhau:

1. Sinh mạng của nguyên liệu — con cá, con gà, cây rau đã "cho đi" sự sống để trở thành món ăn.
2. Người sản xuất — nông dân, ngư dân, người chăn nuôi đã bỏ công sức để tạo ra nguyên liệu.
3. Người nấu ăn — mẹ, vợ/chồng, đầu bếp nhà hàng đã chế biến bữa ăn ngay trước mặt bạn.

Vì bao hàm cả ba tầng ý nghĩa này, Itadakimasu được dùng trong mọi bữa ăn — từ bữa cơm gia đình đến suất ăn một mình ở căng-tin công ty — chứ không giới hạn ở dịp trang trọng.

Không nói Itadakimasu có bị coi là bất lịch sự không?

Ở nhà riêng hoặc khi ăn cùng gia đình Nhật, trẻ em được dạy nói Itadakimasu trước khi ăn gần như là một phép lịch sự bắt buộc, tương tự việc chào hỏi trước bữa cơm. Người lớn bỏ qua câu này trong bữa ăn gia đình có thể bị người thân nhắc nhở nhẹ nhàng, dù không ai coi đó là lỗi nghiêm trọng.

Ở nơi công cộng như nhà hàng hoặc căng-tin, việc không nói thành tiếng ít bị để ý hơn vì ai cũng bận ăn của riêng mình. Nhưng nhiều người Nhật vẫn giữ thói quen chắp hai tay và nói nhỏ câu này một mình, kể cả khi ăn một mình — vì với họ, đây là hành động hướng nội (cảm ơn thức ăn), không phải lời chào hướng ra ngoài để người khác nghe thấy.

Người Nhật nghe thấy gì khi bạn nói Itadakimasu

• Nếu bạn là người nước ngoài và nói Itadakimasu trước bữa ăn cùng người Nhật, họ thường cảm thấy vui và có thiện cảm — vì câu này không dễ học được qua sách giáo khoa thông thường, nên việc bạn biết dùng cho thấy bạn đã tìm hiểu văn hóa thật sự, không chỉ học từ vựng.
• Nếu bạn nói câu này một cách máy móc, không chắp tay hay không có biểu cảm gì, người Nhật vẫn hiểu bạn đang cố gắng theo đúng phép tắc — họ sẽ không đánh giá bạn thiếu chân thành, vì bản thân nhiều người Nhật cũng nói câu này theo thói quen chứ không suy nghĩ sâu xa mỗi lần.
• Ngược lại, nếu trong bữa ăn chung mà bạn im lặng cầm đũa ăn ngay, một số người Nhật lớn tuổi hoặc coi trọng lễ nghi có thể để ý và cảm thấy hơi hụt hẫng, dù họ hiếm khi nói ra.

Trẻ em Nhật học câu này gần như trước cả bảng chữ cái

Ở nhà trẻ và trường tiểu học Nhật, Itadakimasu và Gochisousama deshita thường là hai câu xã giao đầu tiên được dạy một cách có ý thức, trước cả nhiều quy tắc lễ nghi khác. Trong bữa ăn trưa ở trường (kyuushoku), cả lớp thường nói to câu này cùng lúc trước khi ăn, dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Cách dạy này khiến câu nói ăn sâu vào thói quen đến mức nhiều người Nhật trưởng thành vẫn nói ra miệng một cách vô thức, kể cả khi ăn một mình ở nhà, mà không còn nghĩ về nghĩa gốc mỗi lần nói.

Đây cũng là lý do vì sao với người Nhật, việc một người lớn hoàn toàn không có thói quen này — dù chỉ là nói thầm — đôi khi gây cảm giác "thiếu điều gì đó quen thuộc", tương tự cảm giác khi thiếu một bước nhỏ trong một chuỗi hành động đã thành nếp từ nhỏ.

Bảng so sánh nhanh

Câu hỏi thường gặp

Itadakimasu có phải là một lời cầu nguyện tôn giáo không? Không hẳn. Dù nguồn gốc liên quan đến quan niệm tôn trọng sinh mạng, ngày nay đây là một câu nói mang tính văn hóa - xã hội phổ biến, người Nhật thuộc mọi tôn giáo hoặc không theo tôn giáo nào đều nói câu này bình thường.

Ăn một mình thì có cần nói Itadakimasu không? Nhiều người Nhật vẫn nói nhỏ một mình, coi đây là thói quen cá nhân hơn là lời chào cho người khác nghe. Bạn không bắt buộc phải nói to, và việc bỏ qua khi ăn một mình cũng không bị coi là sai.

Người nước ngoài không quen chắp tay khi nói câu này có sao không? Không sao. Chắp tay chỉ là một cử chỉ đi kèm phổ biến ở một số gia đình và trường học, không phải quy tắc bắt buộc. Chỉ cần nói câu này trước khi ăn là đã đủ để thể hiện đúng tinh thần của phong tục.

Cụm từ liên quan

• Otsukaresama desu — câu chào-cảm ơn dùng ở công ty Nhật — /tu-dien/otsukaresama/
• Sumimasen và Gomennasai khác nhau như thế nào — /van-hoa/sumimasen-gomennasai/
• Gochisousama deshita — lời cảm ơn sau khi ăn xong (đang chuẩn bị)

Thuộc chủ đề: Văn hóa & Sắc thái