Chào hỏi trong công ty Nhật thế nào cho đúng? Vì sao thuộc câu vẫn chưa đủ

Rất nhiều trang dạy tiếng Nhật liệt kê sẵn danh sách câu chào ở công ty: ohayou gozaimasu, otsukaresama desu, osaki ni shitsurei shimasu. Học thuộc những câu này không khó. Cái khó là biết khi nào dùng câu nào, vì cùng một câu chào có thể đúng vào buổi sáng nhưng lại nghe lạc lõng vào buổi chiều, hoặc đúng khi rời văn phòng nhưng sai khi đi gặp khách hàng. Bài này tập trung vào phần đó — phần mà danh sách cụm từ không nói cho bạn biết.

Ohayou gozaimasu chỉ dùng cho lần gặp đầu tiên trong ngày làm việc

Ohayou gozaimasu (おはようございます, đọc: ô-ha-yô-ô-gô-za-i ma-xư) không đơn thuần là "chào buổi sáng" theo nghĩa đồng hồ. Đây là câu chào cho lần gặp đầu tiên trong ca làm việc, bất kể lúc đó là mấy giờ. Ở những ngành làm việc theo ca (truyền hình, nhà hàng, bệnh viện), nhân viên vào ca buổi tối vẫn chào nhau bằng "Ohayou gozaimasu" dù trời đã tối, vì đó là lần gặp đầu tiên trong ca của họ.

Với văn phòng thông thường, quy tắc đơn giản hơn: chỉ dùng câu này vào buổi sáng, và chỉ với người bạn gặp lần đầu trong ngày. Gặp lại đồng nghiệp đó lần thứ hai trong buổi sáng thì không cần lặp lại "Ohayou gozaimasu" nữa — một cái gật đầu nhẹ hoặc im lặng đi qua là đủ.

Otsukaresama desu thay thế lời chào cho mọi lúc còn lại trong ngày

Từ giữa buổi sáng trở đi, câu chào chủ đạo chuyển sang otsukaresama desu (お疲れ様です) — câu này đã có bài phân tích riêng, xem tại Otsukaresama desu nghĩa là gì. Ở đây chỉ cần nhớ: nói "Ohayou gozaimasu" vào lúc 3 giờ chiều nghe khá kỳ, vì lúc đó đã qua thời điểm "lần gặp đầu tiên trong ngày" từ lâu.

Osaki ni shitsurei shimasu — nghi thức khi rời văn phòng trước người khác

Osaki ni shitsurei shimasu (お先に失礼します, đọc: ô-xa-ki-ni-si-tsư-rê-i-si ma-xư, nghĩa đen gần với "tôi xin phép thất lễ trước") là câu nói khi bạn rời văn phòng trước những người còn ở lại. Đây gần như là một nghi thức bắt buộc ở nhiều công ty Nhật — lặng lẽ xách túi ra về mà không nói gì thường bị coi là lạnh nhạt, kể cả với những đồng nghiệp không thân thiết.

Người nghe câu này có trách nhiệm đáp lại bằng "Otsukaresama deshita" (quá khứ của otsukaresama desu). Cặp câu hỏi-đáp này lặp lại nhiều lần mỗi ngày ở văn phòng Nhật, đến mức nhiều người bản xứ nói gần như phản xạ, không còn nghĩ về nghĩa đen của từng từ nữa.

Ittekimasu và itterasshai không chỉ dùng ở nhà

Một điểm ít trang tiếng Việt nhắc tới: cặp câu ittekimasu / itterasshai (いってきます / いってらっしゃい), vốn quen thuộc trong bối cảnh gia đình (người đi làm nói với người ở nhà), cũng được dùng nguyên vẹn ở văn phòng khi ai đó ra ngoài gặp khách hàng hoặc đi công tác trong ngày.

• Người ra ngoài nói: ittekimasu (いってきます, đọc: i-ttê-ki ma-xư) — "tôi đi đây".
• Đồng nghiệp ở lại đáp: itterasshai (いってらっしゃい, đọc: i-ttê-ra-xxa-i) — "đi cẩn thận nhé".
• Khi quay về, người đó nói tadaima modorimashita (ただいま戻りました, đọc: ta-đa-i-ma-mô-đô-ri ma-si-ta) — "tôi đã về", và người trong văn phòng đáp okaerinasai (おかえりなさい, đọc: ô-ka-ê-ri-na-xa-i) — "chào mừng bạn về".

Cặp câu này ít được nhắc đến trong tài liệu học tiếng Nhật công sở, nhưng thiếu nó khi ra ngoài gặp khách rồi quay lại sẽ khiến hành động của bạn — đi ra rồi vào — trở nên "vô hình" trong mắt đồng nghiệp, như thể bạn chưa từng báo với ai.

Người Nhật nghe thấy gì khi bạn chào sai lúc hoặc bỏ qua lời chào

• Nói "Ohayou gozaimasu" vào buổi chiều: nghe hơi lạc quẻ, đôi khi bị hiểu nhầm thành đùa cợt hoặc mỉa mai, dù bạn chỉ định chào bình thường.
• Đi ngang qua đồng nghiệp trong hành lang mà không chào, kể cả người không làm cùng nhóm: ở nhiều công ty Nhật, người ta có thói quen cúi đầu nhẹ (eshaku, 会釈, đọc: ê-xa-kư) hoặc nói một câu ngắn với bất kỳ ai quen mặt đi ngang qua, kể cả không thân. Bỏ qua bước này nhiều lần khiến bạn bị gắn mác "lạnh lùng" hoặc "khó gần", dù bạn không cố ý.
• Ra ngoài gặp khách mà không nói "ittekimasu": đồng nghiệp không biết bạn đã đi đâu, và khi bạn về mà không nói "tadaima modorimashita", sự trở về của bạn không được ai để ý — nghe có vẻ nhỏ nhặt, nhưng tích lũy lâu dài sẽ tạo cảm giác bạn tách biệt khỏi nhịp làm việc chung.
• Rời văn phòng mà không nói "osaki ni shitsurei shimasu": người ở lại có thể không nói gì, nhưng trong đầu ghi nhận bạn là người ít quan tâm đến không khí chung của nhóm.

Điểm chung của cả bốn tình huống trên: người Nhật hiếm khi phê bình trực tiếp việc bạn chào sai hoặc quên chào. Nhưng những khoảnh khắc nhỏ này cộng dồn lại thành ấn tượng "hòa nhập tốt" hay "khó hòa nhập" — một đánh giá âm thầm nhưng ảnh hưởng lâu dài đến cách đồng nghiệp đối xử với bạn.

Câu hỏi thường gặp

Có cần chào "Ohayou gozaimasu" với bảo vệ, lễ tân, hay người không cùng bộ phận không? Có. Ở nhiều công ty Nhật, chào hỏi không giới hạn trong nhóm làm việc trực tiếp. Chào cả những người bạn gặp thường xuyên trong tòa nhà — bảo vệ, lễ tân, nhân viên phòng ban khác — được xem là lịch sự cơ bản, không phải việc thừa.

Nếu quên nói "osaki ni shitsurei shimasu" một lần thì có sao không? Một lần thì không đáng lo. Vấn đề chỉ nảy sinh khi việc này lặp lại thường xuyên, khiến đồng nghiệp dần hình thành ấn tượng rằng bạn không để tâm đến phép lịch sự chung của văn phòng.

Chào bằng tiếng Việt hoặc bằng nụ cười thay cho câu tiếng Nhật có được không? Cười hoặc gật đầu không thay thế hoàn toàn được lời chào bằng lời, nhưng vẫn tốt hơn là phớt lờ hoàn toàn. Nếu chưa tự tin phát âm, ưu tiên nói đúng câu ngắn (dù ngượng) còn hơn im lặng — người Nhật thường đánh giá cao việc bạn cố gắng chào đúng cách, ngay cả khi phát âm chưa hoàn hảo.

Cụm từ liên quan

• Otsukaresama desu nghĩa là gì — /van-hoa/otsukaresama/
• Xưng hô ở công ty Nhật thế nào cho đúng — /van-hoa/shokuba-shoujiho/
• Nói chuyện với khách hàng Nhật thế nào cho lịch sự — /van-hoa/sekkyaku-keigo/
• Cách xin lỗi cấp trên sao cho đúng mực — /van-hoa/joushi-ni-ayamarikata/

Thuộc chủ đề: Văn hóa & Sắc thái